Uitgevers of distributeurs die er nog maar aan dénken ongevraagd een karrenvracht van hun nieuwste would be-bestseller te dumpen op de drempel van Le Rat des Champs: niet doen. De smaak van de zussen Anne-Marie en Dominique laat zich niet vatten in winstprognoses en excelsheets – veel liever laten ze de lezer kennismaken met onbekende werelden. In 2011 besloten ze hun droom waar te maken en in het Ardense dorpje Vielsalm een boekhandel te openen. Twaalf jaar later is het nog altijd een betoverende boekenplek.

Een bezoekje aan Le Rat des Champs is als binnenwandelen in een charmant, authentiek antiquariaat: een plek doordrenkt van boekenliefde. Wel opletten dat je het mooie Ardense huis niet achteloos voorbijdendert: de winkel ligt in een bocht van een drukke baan die de gemeente doormidden snijdt. Maar eens binnen weet je: hier heerst boekenliefde pur sang. Al zijn er – verrassing – geen tweedehandse maar alleen nieuwe boeken te bespeuren. Het tafeltje aan de balie toont nieuwe aanwinsten: natuur, fotografie, romans … maar ook geëngageerde magazines zoals Wilfried, Tchack of Médor. Achter de mooie houten balie zie je vaak de blinkende oogjes van de zus die het vaakst present is in de winkel: Anne-Marie. Maar evengoed word je verwelkomd door Dominique, die zich over de kiene selectie kinder- en jeugdboeken ontfermt.

Wat bezielde de dames om twaalf jaar geleden in deze gemeente met 8.000 inwoners – de zelfverklaarde hoofdstad van de blauwe bosbessen – een boekhandel te openen? Spoiler: verwacht geen ingenieus businessplan. Wel een passie voor boeken, een gezonde portie daadkracht en – open de aanhalingstekens – “de wens om onze coups de coeurs te delen met anderen”.

Anne-Marie: “We willen onze boekenliefde en ontdekkingen delen. We doen niet mee aan de carrousel van de distributeurs maar kiezen elk boek zelf uit. Dat betekent ook veel grasduinen in catalogi van uitgevers, met een voorkeur voor kleinere uitgeverijen die nog durven verrassen: Le Tripode, Zulma, het Zwitserse Zoé … Ik ken de situatie in Vlaanderen en Nederland niet, maar de Franstalige boekenmarkt wordt gemonopoliseerd door een drietal uitgeversgroepen, grote holdings met meerdere uitgeverijen en mediabedrijven: Madrigall, Hachette Livre, Editis … Uitgeverij Gallimard bijvoorbeeld: vroeger een instituut, vandaag een speeltuin van managers en aandeelhouders. Of die nu yoghurt, boeken of wapens verkopen: winst is hun enige drijfveer. Terwijl een uitgeverij vroeger als een familie was voor een auteur. Die affectieve band is nu helemaal verdwenen. En dat vertaalt zich ook in het aanbod, vind ik. Veel hedendaagse Franse literatuur lijkt zo uit een receptenboekje te komen: een snuifje van dit, een vleugje van dat. Alles is zo geformatteerd, het lijkt alsof het werk van de auteur helemaal herschreven is door een team redacteurs en sensitivity readers. Waar is de creativiteit, de verbeelding, de eigen stem van de auteur? Literatuur zou je wereld moeten verbreden, niet inperken.”

Hoe counteren jullie die commerciële pletwals?

Anne-Marie: “Ik wil voor klanten eender welk boek bestellen – maar dat wil niet zeggen dat ik het ook in de vitrine ga leggen. Natuurlijk bieden we ook iets commerciëler werk aan, maar er is een grens waar je niet onder kan gaan, vind ik. De biografie van prins Harry bijvoorbeeld. Of al die neuneu-literatuur zoals we hier zeggen … Des beaux sentiments. Brrrr, maar verkoopt wel als gek. Ik ben dus echt niet genoeg commercieel ingesteld vrees ik. (lacht) Sinds covid is onze verkoop een beetje aan het slabakken. Covid, de oorlog in Oekraïne, de energiecrisis … Mensen lijken de vinger op de knip te houden. Natuurlijk zou het beter zijn als we ook online gingen. Maar ik heb een nogal moeilijke omgang met het digitale tijdperk … Als je online verkoopt, zit je constant achter het computerscherm. Als ik geen tijd meer heb om te lezen, kan ik beter een ander beroep zoeken, denk ik dan. Ik wil lezen, ontdekkingen doen, om zo ook mijn klanten te kunnen verrassen.”

Met welke boeken lukt je dat zoal?

Anne-Marie: “Ik ben al van jongsaf een boekenliefhebber, gepassioneerd door literatuur. In ontdek graag auteurs: Frans, Belgisch, klassiek, modern. Op de middelbare school begon ik ook buitenlandse auteurs te ontdekken. Vaak uit de negentiende eeuw. Jane Austen, Thomas Hardy, Wilkie Collins, Theodor Fontane, Dostojevski … Welk een diepgang! De buitensporigheid en intensiteit waarmee personages reageren op gebeurtenissen … Misschien wilden die auteurs net zoveel uitdrukken, omdat dat in hun dagelijkse leven niet altijd kon of mocht. Ze beschikken over een vrijheid van schrijven die wij vandaag misschien niet langer hebben. Klassieken hebben vaak een negatieve connotatie, maar da’s geheel onterecht. Wij zoeken dus vaak in de fondsen van uitgevers naar zulke goeie titels uit het nabije of verdere verleden. Een boek dat tien of twintig jaar geleden goed was, is dat vandaag toch ook nog? Daarom dat we niet graag meedoen aan dat ‘d’office’-circuit van de distributeurs, waardoor je in alle winkels dezelfde titels ziet. En natuurlijk: als je iemand een coup de coeur aanraadt, en die zegt dan later: ik vond het fantastisch … Daar doe je het voor. The woman in white van Wilkie Collins. L’homme qui savait la langue des serpents van Andrus Kivirâhk, een Estse auteur. Allebei een beetje mysterieus – de sfeer, de personages. In een geheel ander genre: La poésie du gerondif van Jean-Pierre Minaudier, een vertaler Baskisch en Ests. Hij bespreekt de grammaticale eigenaardigheden van honderden quasi onbekende talen. Hij brengt dat op een heel gepassioneerde en passionerende manier. Grappig, bijzonder. Je beseft dat elke taal een weerspiegeling is van de omgang met de wereld. Een taal die verdwijnt: dat is een wereld die verdwijnt.”

Dominique, is dat bij jou ook zo?

Dominique: “Bij de jeugdliteratuur zijn er meer kleine, onafhankelijke uitgeverijen actief. Dat komt dus zeker de kwaliteit en het aanbod ten goede. Maar het is zeker zo dat we buiten de gebaande paden zoeken. Bezoekers uit Luik of Brussel zijn soms verrast: dat vinden we bij ons niet, zeggen ze dan. (lacht) Het doet ook altijd veel plezier als een van de titels die we redelijk eigenzinnig in huis hebben gehaald dan toch een koper vindt. Zie je wel, zeggen we dan. Ik ben altijd al gefascineerd geweest door kinder- en jeugdboeken. Ik werk ook halftijds als ergotherapeute met kinderen.”

Zijn er trends te ontwaren in die twaalf jaar dat jullie al open zijn?

Dominique: “In de beginjaren kwamen hier veel scholieren bij de start van het schooljaar hun boekenlijst kopen. Dat is intussen heel fel verminderd. De nieuwste generaties bestellen alles online, hebben het nooit anders gekend. Met de plaatselijke bibliotheek hebben we altijd al een uitstekend contact gehad, we zijn quasi buren. Voor de rest: het valt op dat lokale mensen vaak binnenspringen om een welbepaald boek te kopen of te bestellen. Toeristen of toevallige bezoekers nemen meer de tijd om te grasduinen, ontdekkingen te doen.”

Jullie zijn er bij de start gewoon ingevlogen. Hebben jullie advies voor andere zelfstandige boekhandels?

Anne-Marie: “We zijn er inderdaad gewoon aan begonnen, zonder schrik. Misschien hadden we beter wel schrik gehad.” (hilariteit)

Dominique: “We hebben hier al zo veel fijne momenten beleefd. We organiseren regelmatig ook soireetjes: lezingen, optredens. Het plezier en de voldoening om onze coups de coeur te delen … Het financiële risico was toen we startten nu ook niet immens, aangezien we met een kleine stock werken. Toen Anne-Marie dit wilde doen, had ik meteen zin om mee te doen. Wat advies aan andere boekhandels betreft, zou ik zeggen: blijf jezelf. Zwicht niet voor de commercie en kies je aanbod in functie van je eigen overtuigingen.“

Als afsluiter: vanwaar de bijzondere naam van jullie boekhandel?

Anne-Marie: “Le Rat des Champs is een fabel van La Fontaine. Een stadsmuis nodigt zijn neef de veldmuis uit voor een diner. Dat diner is overvloedig, maar de gevaren in de stad zijn dat ook. Bij de veldmuis gaat het er iets minder gulzig aan toe, maar je geniet er wel van een royale rust en vrede. Wij zijn echte veldmuizen.” (lacht) En wees gerust: de boekenliefhebber met een zin voor ontdekkingen wacht hier wel degelijk een feestmaal.