Dit boek van Morten A. Strøksnes vergezelt me nu al enkele maanden in de avonduren. Met een droge kilo aan de haak is het net te zwaar om ook mijn treinreizen op te fleuren. Maar opfleuren doet het wel. Het verhaal van de Noorse ontdekkingsreiziger Carl Lumholtz (1851-1922) zou kunnen lezen als een jongensboek: geschoolde theoloog uit Noorwegen belandt bijna stoemelings in Australië tussen de natives – slaagt er met enige zin voor overdrijving in om niet gekoppensneld te worden door de Aboriginals – en schiet er allerlei vogels en zoogdieren uit de bomen om die dan naar natuurhistorische musea aan de andere kant van de wereld te sturen. Al kunnen het ook etnische gebruiksvoorwerpen zijn of menselijke schedels. Tussendoor neemt hij ook vlijtig de pen ter hand om allerlei gebruiken, liederen en feesten of ceremonies te documenteren en bij zijn terugkeer schrijft hij een boek en verzorgt hij lezingen. Dat stramien zal zich nog verschillende keren herhalen want Lumholtz heeft een avonturiersgen dat hem langs verschillende werelddelen stuurt en slechts zelden richting geboortestreek.

Het boek is ongelooflijk goed gedocumenteerd, de informatie superdens. Niet te snel lezen is de boodschap en niet verschieten als de auteur je in een tussenalinea even 20 encyclopedische weetjes aan de hand doet om die moeiteloos te verbinden aan heden en verleden. Het boek leert je ook om niet te snel te oordelen. Niet over Lumholtz, niet over de auteur. Die laatste gaat ook regelmatig op stap in het voetspoor van de vroegere ontdekkingsreiziger. Dat breekt soms het ritme van de vertelling en de confronterende hedendaagse realiteit  die Strøksnes je voorschotelt lijkt altijd een beetje geladen met doem en naderend onheil – alzeker in het Mexicaanse grensgebied dat hem naar de Sierra Madre leidt. Maar zoals gezegd: niet te snel oordelen, de verdiensten van de auteur zijn immens. De uitstapjes van Strøksnes worden eigenlijk netjes gescheiden van de avonturen van Lumholtz en trouw aan de waarheid van de archieven schetst hij een secuur en soms onthullend beeld van de werkelijkheid in de tweede helft van de negentiende eeuw. Hoe rijke magnaten ontdekkingsreizen sponsorden, hoe de wetenschap worstelde met rassentheorieën, hoe het kolonialisme plaatselijke gemeenschappen ontwrichtte, hoe musea en onderzoeksinstellingen tegen betaling gevuld werden met schatten (en schedels) uit verre streken. Dat het daarom misschien geen typisch jongensboek geworden is: dankzij het secure en objectieve opzoekingswerk en dito verslag van de auteur. Eigenlijk is dit boek een naslagwerk, waar je regelmatig nog kan naar teruggrijpen. Nooit laat Strøksnes zich verleiden om Lumholtz op een piëdestal te plaatsen of om hem af te schilderen als goed of kwaad. Hij laat vooral de feiten spreken en als lezer moet je zelf maar je weg vinden in dat menselijke labyrint dat Lumholtz was: volbloed antropoloog, high society fondsenwerver, een tomeloos energieke avonturier.

Momenteel zitten we in Borneo. Lumholtz wilde er op expeditie gaan toen WOI net losbarstte. Het zorgt voor vertraging. Ik verbaas me erover hoe Nederland vroeger de kolonisator was (en hoe een Europese oorlog door de wereldwijde kolonisatie ook meteen een wereldbrand betekende). Ook de auteur is geland. Na de nodige doem in Jakarta – je bent een beetje verbaasd dat men überhaupt kan ademhalen in streken buiten onze Westerse bubbel – kondigt zich in het gezelschap van een norse, zwijgende gids een tocht aan dwars door het binnenland. Na weer zo een typische tussenalinea, waarin je tussen neus en lippen even de geschiedenis en impact van de palmolie-industrie meekrijgt en meteen ook een korte biografie van Joseph Conrad, wordt er koers gezet naar het hart van het regenwoud. We zitten op pagina 681. Nog 200 pagina’s avontuur in het verschiet.

PS 1: hulde aan de uitmuntende vertaling van Paula Stevens en Det Rijven, en de prachtige, kwaliteitsvolle uitgave van Meridiaan Uitgevers

PS 2: deze recensie is slechts een smaakmaker, lees (en ontdek) dit boek vooral zelf